Wprowadzenie do permakultury

Permakultura to dyscyplina ukierunkowana na świadome projektowanie i tworzenie ekosystemów, które naśladują wzorce i relacje występujące w świecie przyrody, a jednocześnie wytwarzają mnóstwo żywności, materiałów i energii, niezbędnych dla rozwoju lokalnych społeczności. Tworzone w ten sposób ekosystemy mają zdolność do podtrzymywania w nieskończoność życia roślin, zwierząt i człowieka, jednocześnie odbudowując glebę, oczyszczając wodę i powietrze, dostarczając żywności i wszystkich elementów niezbędnych do regeneracji wcześniej zdegradowanych działalnością człowieka miejsc. Podstawą podejścia permakulturowego jest filozofia zakładająca współpracę z naturą, a nie działanie przeciwko niej. Zamiast ciężkiej i nieprzemyślanej pracy, permakultura promuje długotrwałą i rozważną obserwację danego miejsca. Przygląda się naturalnym ekosystemom w całym spektrum ich funkcji, zamiast traktować poszczególne obszary jako oderwane od siebie części, tak jak jest to zwykle przyjęte w podejściu redukcjonistycznym. Poruszając tematykę projektowania regeneratywnych rozwiązań dla ochrony klimatu nie możemy zatem rozpatrywać powyższych zagadnień w oderwaniu od szerszego kontekstu (m.in. ekologicznego, ekonomicznego i społecznego).

Ta krótka definicja wyraża podstawową koncepcję permakultury – obserwację i podążanie za wzorcami Natury. Zaleca projektowanie ludzkich siedlisk w oparciu o algorytmy funkcjonowania naturalnych ekosystemów. Dzięki dogłębnej obserwacji i studiowaniu tych systemów, Mollison i Holmgren, twórcy permakultury, sformułowali kilka podstawowych wzorców opisujących
ich funkcjonowanie m.in.:

  • Naturalne ekosystemy, takie jak lasy czy mokradła, są systemami zrównoważonymi. Zapewniają sobie potrzebne zasoby energii i przetwarzają wytwarzane przez siebie odpady – są w pełni autonomiczne pod względem funkcjonalnym i samowystarczalne pod względem energii i materii jaką wytwarzają i cyrkulują poprzez własne, wewnętrzne struktury.
  • Poszczególne komponenty naturalnych ekosystemów współpracują razem. Każdy element systemu pełni ważne funkcje i pozostaje w ciągłej relacji z innymi elementami np. pszczoły zapylają rośliny, rośliny wytwarzają nektar dla zapylaczy, ptaki zapewniają kontrolę populacji owadów, niektóre rośliny pobierają azot z atmosfery i uwalniają go w formie dostępnej dla innych roślin, grzyby stanowią główny mechanizm recyrkulacji i redystrybucji składników pokarmowych i „odpadów” itd.

Te oraz inne zasady składają się na złożony i dynamiczny system projektowania, budowania i eksploatacji ludzkich siedlisk (np. miast, osad, gospodarstw), zapewniających wysoki komfort życia, który jednak nie przekłada się na degradację środowiska naturalnego, którego jesteśmy częścią.

Permakultura stanowi holistyczne podejście do projektowania najbliższego otoczenia, które odnosi się do wielu aspektów naszego życia. W sercu tej dyscypliny znajduje się zestaw fundamentalnych zasad etycznych, stanowiących podstawę filozoficzną tego podejścia projektowego.

Etyka permakultury obejmuje trzy podstawowe zasady:

Etyka permakultury wytycza ramy postępowania, które przekłada się bezpośrednio na projektowanie, budowanie i eksploatację zrównoważonych siedlisk ludzkich. Aby ułatwić to przejście stworzono system zasad projektowych, które zakorzenione są w fundamentach etycznych. Zasady te są rezultatem obserwacji naturalnych ekosystemów, wyjaśniają funkcjonowanie poszczególnych elementów środowiska i podpowiadają, jak zastosować zdobytą wiedzę w procesie projektowania regeneratywnych rozwiązań dla cywilizacji jutra, żyjącej w zgodzie z Matką Ziemią.

Rys historyczny

Stając na barkach gigantów

Permakultura to zintegrowany system holistycznego projektowania i zarządzania przestrzenią życiową, którą traktuje się podobnie jak naturalny ekosystem. Drogą, jaką obieramy w procesie projektowania, tworzenia i późniejszego użytkowania danego systemu, jest działanie zgodnie z naturalnym przepływem energii i obiegiem materii w przyrodzie. Prawdziwą zaletą tego systemu są zasady projektowania, mające zastosowanie w warunkach każdej strefy klimatycznej. Odnoszą się do każdej skali, począwszy od pojedynczego ogrodu czy gospodarstwa, skończywszy na osadach i miastach. Zasady te odnoszą się do świadomego projektowania krajobrazu, który naśladuje wzory i powiązania występujące w naturze, dając nam jednocześnie dostęp do olbrzymiej ilości odnawialnych zasobów w postaci pożywienia, włókien, energii, schronienia i zaspokajając także nasze niematerialne potrzeby. Permakulturę można rozpatrywać jako zastosowanie systemowego myślenia i projektowania w praktyce. Pozwala to na stworzenie nowego paradygmatu nakreślającego rozwiązania, na których opierać się będzie rozwój cywilizacji jutra – cywilizacji postwzrostu.

Historia

Permakultura (z ang. Permaculture > permanent agriculture; permanent culture)

Poszukując korzeni permakultury należy sięgnąć do zamierzchłej przeszłości i zapoznać się z osiągnięciami wielkich starożytnych cywilizacji. Nie jest to wymysł naszych czasów. Permakultura była zakorzeniona w nas od wieków, ponieważ jej naczelną zasadą jest obserwacja i naśladowanie Natury. Tak właśnie nasi przodkowie zdobywali wiedzę o otaczającym ich świecie. Nikt oczywiście, wcześniej nie nazywał takiego podejścia permakulturą. Ta nazwa została wprowadzona do użytku dopiero w latach 70′ tych minionego wieku.

Permakulturę – systemową metodę projektowania krajobrazu i użytkowania ziemi, jako jeden z pierwszych, stosował Austriak Sepp Holzer już w latach 60’tych. On sam również nie nazywał tego co robił permakulturą. Projektował i budował swoje gospodarstwo w Alpach z myśl zasad „zdrowego rozsądku” podbudowanych wnikliwą obserwacją przyrody. Permakultura, zupełnie niezależnie od tego co wymyślił Holzer, została później ujęta w bardziej naukową formę przez Australijczyków Billa Mollisona i Davida Holmgrena, którzy nakreślili jej zasady w książce Permaculture One, wydanej w 1978 roku.

Według niektórych, współczesna ewolucja tej dyscypliny rozpoczęła się jeszcze wcześniej, bo w 1911 roku od publikacji Farmers of Forty Centuries: Or Permanent Agriculture in China, Korea and Japan, autorstwa Franklina Hirama Kinga. W kontekście tej publikacji permakultura rozumiana jest jako trwała uprawa roli (z ang. permanent agriculture). W roku 1929 w książce pod tytułem: Tree Crops: A Permanent Agriculture, Joseph Russell Smith opisuje trwale użytkowany system produkcji żywności oparty na roślinach wieloletnich (drzewach i krzewach owocowych, drzewach orzechowych itp.) Opisuje obraz świata, będącego nierozerwalną całością, której częścią jest człowiek i jego systemy wytwarzania żywności dopasowane do lokalnego klimatu, krajobrazu i dominującej roślinności.

Olbrzymi wpływ na rozwój permakultury miały prace Howarda T. Oduma. Odum postawił nacisk na ekologię systemową, w szczególności na zasadę maksymalizacji energii, która głosi, że naturalne ekosystemy nastawione są na maksymalizację energii użytecznej, dostępnej w systemie. Przykładem może być całkowita wartość kaloryczna lasu, która jest bardzo wysoka ze względu na olbrzymią różnorodność roślin i zwierząt. Dla odmiany pole pszenicy ma bardzo niską wartość kaloryczną i często wymaga dodatkowego nakładu energii w postaci nawozów i środków ochrony roślin.

Idea permakultury, jako systemu, który może być użytkowany w nieskończoność została dalej rozwinięta przez Australijczyka P. A. Yeomansa na początku lat 70′ tych w książce pt: Water for Every Farm. Yeomans wprowadził kolejny element w postaci zasady Keyline Design, jako metody zarządzania dystrybucją wody – jednego z kluczowych czynników projektowych.

Nie bez znaczenia są również idee Esther Deans oraz Ruth Stout, które rozwijały i propagowały ogrodnictwo bez przekopywania ziemi (z ang. no-dig gardening) oraz Masanobu Fukuoki (z ang. ‚do nothing farming’), który już w latach 30′ tych propagował w Japonii bezorkową uprawę ziemi.

Mollison i Holmgren

W połowie lat 70′ tych, Australijczycy Bill Millison i David Holmgren rozpoczęli prace nad rozwojem stabilnych agro-ekosystemów. Była to odpowiedź na szybko rozwijający się, destruktywny system rolnictwa przemysłowego, który uznany został za główną przyczynę skażenia wody, redukcji bioróżnorodności i erozji miliardów ton gleby, z niegdyś żyznych, obszarów Ziemi. Swój „permakulturowy manifest” ogłosili publikując Permaculture One w 1978 roku.

Określenie permakultura początkowo odnosiło się do permanentnego rolnictwa (z ang. permanent agriculture), jednak szybko rozszerzone zostało na permanentną kulturę (z ang. permanent culture), jako że uznano aspekt społeczny za nierozerwalną część prawdziwie trwałego rozwoju.

Po opublikowaniu Permaculture One, Mollison dalej rozwijał wcześniejsze idee zakładając setki ośrodków w których nauczano permakultury i testowano jej możliwości aplikacyjne w praktyce. Publikował też bardziej szczegółowe prace w tym obszarze. Wykładał również w ponad 80 krajach, a w jego dwutygodniowym kursie projektowania (z ang. Permaculture Design Course) wzięło udział kilka tysięcy studentów. Do końca lat 80′ tych koncepcja permakultury została rozszerzona z poziomu permanentnego rolnictwa do kompletnego systemu projektowania zrównoważonych ludzkich siedlisk uwzględniającego aspekty społeczne i ekonomiczne – „Using permaculture design pronciples we can create living systems that are ecologically sound and economically profitable”.

Dalszy rozwój

Permakultura ze swoich australijskich korzeni rozwinęła się w ruch o zasięgu międzynarodowym. Angielski propagator permakultury, Patrick Whitefield, autor m.in. The Earth Care Manual sugeruje, że obecnie funkcjonują dwa odgałęzienia tej dyscypliny: nurt tradycyjny i nurt projektowy.

Nurt tradycyjny zajmuje się tworzeniem „jadalnych ekosystemów” (z ang. edible ecosystems), które wiernie odzwierciedlają strukturę swoich naturalnych odpowiedników.

Nurt projektowy czerpie funkcjonalne wzorce powiązań występujące w ekosystemach i aplikuje je do tworzenia rozwiązań nowych problemów osadzonych w różnorodnym kontekście np. miejskim. Rezultat może nie wyglądać tak naturalnie jak np. ogród leśny wzorowany na dziewiczej puszczy, jednak nadal funkcjonuje on zgodnie z zasadami ekologii. Przez dokładną obserwację naturalnych wzorców przepływu energii i modeli krążenia materii, można projektować wydajne systemy odpowiadające wszystkim potrzebom człowieka i środowiska. Ten odłam znany jest jako holistyczne projektowanie systemowe (z ang. Holistic Systemic Design) lub jako projektowanie regeneratywne (z ang. Regenerative Design).